Gmina Wąbrzeźno jest jedną z największych obszarowo jednostek samorządowych w powiecie wąbrzeskim, zajmuje teren o powierzchni 200.8 km 2 i liczy 8920 mieszkańców. Obszar Gminy graniczy z centralnie położonym miastem Wąbrzeźno oraz gminami: Książki, Dębowa Łąka, Kowalewo Pomorskie, Chełmża, Płużnica i Radzyń Chełmiński. W skład Gminy wchodzi 21 sołectw skupiających 35 miejscowości. Pierwsze ślady bytności człowieka w tym rejonie pochodzą sprzed 10 tysięcy lat. Ich pozostałości w postaci narzędzi krzemiennych odkryto m.in. w okolicy Trzciana.

 W przeszłości niektóre miejscowości dzisiejszej gminy należały do różnych jednostek administracyjnych i różnych władztw terytorialnych.

• W połowie X wieku władcy państwa Polan zakończyli proces jednoczenia Ziem Wielkopolski, Kujaw i Mazowsza oraz Ziemi Chełmińskiej. W wyniku podziału Polski testamentem Bolesława Krzywoustego Ziemia Chełmińska weszła w skład dzielnicy mazowieckiej.

• W celu obrony ziem przed najazdem pruskim w 1226 roku Konrad Mazowiecki sprowadził na ten teren Krzyżaków i nadał zakonowi Ziemię Chełmińską.

• XIII i XIV wiek - szeroka akcja kolonizacyjna i osadnicza.

• XV wiek - konflikty z zakonem doprowadziły do wojen polsko-krzyżackich. Dopiero wojna 13-letnia (1454-1466 r.) i II pokój toruński w 1466r. spowodowały powrót Ziemi Chełmińskiej do polski.

• W średniowieczu część tutejszych ziem była własnością biskupów chełmińskich, część podlegała władzy zakonu krzyżackiego.

• Powstawały różne formy osadnicze:

- wsie rycerskie ( np. Cymbark, Trzcianek, Trzciano, Ryńsk, część Jarantowic, Jaworze, Wronie, Nielub, Orzechówko)

- czynszowe wsie chłopskie,

- folwarki szlacheckie (np. Katarzynki, Przydwórz, Sitno) i zakonne (np. kolonia Czystochleb, Katarzynki, Orzechowo, Pływaczewo, Wałycz, Węgorzyn, Myśliwiec), które funkcjonowały w większości wsi, aż do końca XIX wieku, , kiedy to Pruska Komisja Kolonizacyjna wykupiła je osadzając niemieckich chłopskich kolonistów.

• Znaczne zniszczenia i spustoszenia wsi, w tym ogromne straty ludności i dobytku wywołały najazdy szwedzkie w XVII wieku. Postępujący regres potęgowały kolejne wojny i klęski żywiołowe.
• Od 1773 roku Ziemia Chełmińska znalazła się pod zaborem pruskim. Dokonano konfiskaty dóbr kościelnych, szlacheckich i starostw. Na wymienione tereny sprowadzono szereg osadników niemieckich.
• W latach 1807 – 1815 ziemie chełmińskie włączono do Księstwa Warszawskiego, po czym ponownie wróciły one do Prus.

Około 1830 r. nastąpiło uwłaszczenie chłopów. Majątki szlacheckie przeobraziły się w przedsiębiorstwa rolne oparte na pracy najemnej, chłopstwo zaś zyskało szansę na tworzenie silnych ekonomicznie gospodarstw.

Około 1830 r. nastąpiło uwłaszczenie chłopów. Majątki szlacheckie przeobraziły się w przedsiębiorstwa rolne oparte na pracy najemnej, chłopstwo zaś zyskało szansę na tworzenie silnych ekonomicznie gospodarstw.

W XIX wieku rozpoczęła się budowa nowoczesnej sieci szkolnej. W co drugiej miejscowości funkcjonowała szkoła. Sieć pruskich szkół przetrwała aż do lat siedemdziesiątych XX wieku.

Wiek XIX charakteryzował się też rozpętaną przez rząd pruski „walką o kulturę". Ze szkół konsekwentnie eliminowano język polski.

Początek XX wieku to wyraźny postęp w rozwoju społeczno-gospodarczym regionu. Budowano linie kolejowe, bite trakty oraz brukowane drogi.

W latach wojny i okupacji hitlerowskiej (1939-1945) ziemię wąbrzeską wraz z całym województwem pomorskim włączono do Rzeszy Niemieckiej.

• Polityka władz hitlerowskich zmierzała do szybkiej germanizacji Pomorza. Służyło jej szereg obostrzonych przepisów i dyskryminujących zarządzeń, które miały przyspieszać proces likwidacji Polaków. W następstwie powyższego nasiliły się aresztowania i drastyczne egzekucje Polaków. Egzekucje i mordy pochłonęły znaczną liczbę ludności.

• Po zakończeniu drugiej wojny światowej ponownie utworzono województwo pomorskie wraz z powiatem wąbrzeskim. W 1975 roku zlikwidowano powiaty, a następnie przywrócono je w 1998 r. W ramach reformy administracyjnej 1975 r. powstała Gmina Wąbrzeźno.
• Gmina Wąbrzeźno jest częścią historycznej Ziemi Chełmińskiej której bogate dzieje zapisały się w tradycji narodowej patriotyczną działalnością Towarzystwa Jaszczurczego i Mikołaja z Ryńska.

Mikołaj z Ryńska był jedną z najbardziej znanych postaci wśród rycerstwa chełmińskiego doby Grunwaldu. Do niego należał między innymi gród nad Jeziorem Ryńskim, którego powstanie datowane jest na początek XIV wieku oraz wieś Ryńsk. Pod koniec XIV wieku wraz z bratem Janem był współwłaścicielem Ryńska. W tamtych czasach ziemia chełmińska należała do Zakonu Krzyżackiego. W 1397 roku Mikołaj oraz Hanus wraz z Fryderykiem i Mikołajem z Kitnowa założyli opozycyjne względem Zakonu bractwo rycerskie zwane Towarzystwem Jaszczurczym. Za jego symbol przyjęto jaszczurkę. Celem bractwa była obrona przed bezprawiem Zakonu Krzyżackiego. Sekretnie Towarzystwo dążyło do przyłączenia ziemi chełmińskiej do Polski. W 1398 roku wielki mistrz Konrad von Jungingen zezwolił na posiadanie przez bractwo własnej wikarii przy kościele farnym w Radzyniu Chełmińskim. W roku 1402 Mikołaj z Ryńska uczestniczył w wyprawie krzyżackiej na Żmudź, w 1404 roku na Gotlandię, a w 1409 roku na ziemię dobrzyńską. W państwie krzyżackim pełnił rolę chorążego rycerstwa ziemi chełmińskiej. Podczas konfliktu polsko-krzyżackiego, którego kulminacyjnym punktem była bitwa pod Grunwaldem, Mikołaj występował po stronie Zakonu. W trakcie bitwy pod Grunwaldem ( 1410r.) przeszedł wraz z rycerstwem na stronę polską. Przyczyniło się to do przyspieszenia klęski wojsk Zakonu. To wydarzenie zostało uznane przez Zakon jako zdrada stanu. W 1411 roku został podpisany przez Polskę i państwo krzyżackie w Toruniu traktat pokojowy. Traktat zapewniał wszystkim podejrzanym o niewierność wobec Zakonu amnestię. Wielki mistrz Henryk von Plauen znalazł jednak sposób, aby ukarać Mikołaja z Ryńska. W maju 1411 roku Mikołaj został uwięziony podstępnie przez wójta lipienieckiego Henryka Holta i następnie przekazany do Grudziądza. Po czterech dniach, bez żadnego procesu, został stracony przez ścięcie głowy. W 1414 roku został obalony wielki mistrz Henryk von Plauen, pozostali członkowie Towarzystwa Jaszczurczego mogli bezpiecznie powrócić na ziemię chełmińskiej.

• Do znanych postaci historycznych należą rody Plemięckich i Działyńskich.

Plemięccy byli jedną z czołowych rodzin szlacheckich Prus Królewskich. Rodzina Plemięckich osiedliła się w Prusach Królewskich za Kazimierza Jagielończyka. Otrzymała z jego nadania zamek pokrzyżacki w Kowalewie, a jego przedstawiciele zarówno męscy jak i żeńscy pełnili wiele ważnych godności w Prusach i ziemi chełmińskiej. Majątek Ryńsk był ich własnością do połowy XVII w., kiedy drogą dziedziczenia otrzymał go Michał Działyński starosta kiszewski. Nad wejściem do kruchty kościoła pod wezwaniem św. Wawrzyńca w Ryńsku widnieje kartusz z łacińskim częściowo napisem o rozbudowie kościoła z fundacji Fabiana Plemięckiego z 1608 r. Wtedy dobudowano kruchtę i wieżę z dzwonnicą.

Działyńscy (Jan, Stanisław, Stanisława Anna i Marianna) byli właścicielami Ryńska od XVII w do drugiej połowy XIX w. Przedstawiciele tego sławnego rodu w Wielkopolsce i Prusach, podobnie jak Plemięccy, piastowali wiele zaszczytnych godności w XVIII i XIX w.

• Głównym ośrodkiem życia społeczno-gospodarczego wsi były niegdyś zespoły dworskie. Wspólnym potrzebom mieszkańców służyły jednak nie tylko zabudowania dworskie, ale także inne otaczające je obiekty: gorzelnie, kuźnie, młyny i wiatraki. Współcześnie są one coraz częściej przeznaczane na skanseny.

Młyn w Ryńsku

Gorzelnia w Nielubiu

• Bogatą przeszłość gminy Wąbrzeźno dokumentują grodziska i stare cmentarzyska. Dotychczas prowadzona ewidencja ujawniła 921 znalezisk. Największą ich koncentrację wykryto w rejonie Małych Radowisk, Ludowic, Pływaczewa, Ryńska, Trzcianka i Wałyczyka. Do rejestru zabytków wpisano grodzisko średniowieczne w Ryńsku z okresu VIII –XIV wieku oraz dwa kurhany w Małych Radowiskach.

Grodzisko w Ryńsku

Kurhany w Małych Radowiskach

• Na terenie gminy Wąbrzeźno znajduje się szereg cmentarzy ewangelickich nieczynnych po 1945 roku. Znajdują się one w miejscowościach: Czystochleb, Jarantowice, Jaworze, Ludowice, Łabędź, Małe Radowiska, Michałki, Myśliwiec, Orzechowo, Orzechówko, Pływaczewo, Ryńsk, Stanisławki, Wałycz, Węgorzyn, Zaradowiska i Zieleń. Większość nekropoli znajduje się w stanie zaawansowanej degradacji. Najstarsze dwie - XVIII wieczne nekropolie ewangelickie istnieją się w Jarantowicach, na jednej z nich zidentyfikowano ponad dziewięćdziesiąt nagrobków, w wielu przypadkach z czytelnymi inskrypcjami. Osobliwością wśród byłych ewangelickich cmentarzy jest nekropolia rodowa w Nielubiu, należąca do właścicieli miejscowego majątku, rodziny von Vogel. Cmentarz liczy jedynie cztery krypty, najstarsza pochodzi z 1875 roku i kryje szczątki Karla von Vogel.
• Charakterystycznym elementem dziedzictwa historycznego gminy Wąbrzeźno są zespoły dworskie. Część pałaców i dworów wymaga odbudowy bądź renowacji. Do lepiej zachowanych należą obiekty w miejscowościach: Małe Radowiska, Nielub, Ryńsk, Wałycz, Węgorzyn i Wronie. Towarzyszą im parki z różnogatunkowym drzewostanem.

Małe Radowiska – zespół dworsko – parkowy.

Zespół dworsko – parkowy w Małych Radowiskach złożony jest z pałacu murowanego wzniesionego około 1875 roku. Pałac otacza niewielki park typu krajobrazowego oraz dziedziniec z zabudowaniami gospodarczymi: spichlerzem murowanym z XIX wieku, chlewnią ze stajnią murowaną z XIX wieku i późniejszą murowaną oborą z czasów drugiej wojny światowej. Przy drodze w kierunku Wałyczyka usytuowane są trzy dwojaki murowane z 1912 roku.

Nielub – zespól dworsko – parkowy.

Zespól dworsko – parkowy w Nielubiu złożony jest z dworu murowanego, z przełomu XIX i XX wieku, parku z różnogatunkowym drzewostanem i stawu. W zachodniej części dziedzińca dworskiego mieszczą się zabudowania gospodarcze z II połowy XIX wieku: gorzelnia murowana, kuźnia, obora, owczarnia i stolarnia. Od strony północnej, wzdłuż szosy, teren majątku otacza ceglany mur z tego samego okresu co zabudowania. Po przeciwnej stronie zespołu dworskiego usytuowane są pozostałości zabudowań folwarcznych – trzy czworaki i jeden dwojak. Od roku 1920 właścicielką zespołu dworskiego w Nielubiu była Eliza Mattcher. Posiadłość była dobrze zarządzana. W 1923 roku w majątku o powierzchni 1050 ha pracowało 75 pracowników stałych i 40 najemnych.

Wronie – pałacyk myśliwski z końca XIX w.

Dworek myśliwski we Wroniu wybudowany na przełomie XIX i XX wieku otoczony jest terenem parkowym z zabytkowym różnogatunkowym drzewostanem. Niewielki piętrowy budynek z narożnym tarasem podwieszonym na kolumnach przypomina letniskową willę. Na parterze znajduje się sala z malowanym kasetonowym stropem. Pierwotne przeznaczenie pałacu przypominają płaskorzeźby w holu ze scenami łowieckimi oraz centralny plafon z głową dzika i bogato zdobione drewniane schody. Dwór ukryty jest w parku i otoczony zarastającymi stawami. Opodal pałacu znajduje się dziedziniec z XIX wiecznymi zabudowaniami gospodarczymi - oborą i spichlerzem. W okresie międzywojennym właścicielem majątku we Wroniu był hrabia Alvensleben. Po drugiej wojnie światowej w pałacyku funkcjonowała szkoła rolnicza. Obecnie pałac znajduje się w posiadaniu prywatnym.

Ryńsk – zespół dworsko-parkowy z przełomu XVIII/XIX w.

Zespół dworsko-parkowy w Ryńsku należał w XVII wieku do rodziny Działyńskich. Dwór rozbudowano na przełomie XVIII i XIX wieku. Główny budynek pałacowy murowany z cegły i otynkowany posiada neorenesansową facjatę. Po drugiej wojnie światowej pałac został przebudowany i zatracił swój dotychczasowy styl. Aktualnie w pałacu mieści się szkoła podstawowa. Obok pałacu istnieją dwie klasycystyczne parterowe oficyny wybudowane około 1800 roku. Wokół rozciąga się park krajobrazowy z historycznym cisem i tablicą pamiątkową poświęconą Mikołajowi z Ryńska, założycielowi Towarzystwa Jaszczurczego.

Węgorzyn – dwór murowany z II poł. XIX w.

Dworek w Węgorzynie otoczony jest parkiem z różnogatunkowym drzewostanem oraz stawem i rowami. W zachodniej części parku mieści się poewangelicki cmentarz z XIX wieku. Z dawnych zabudowań folwarcznych zachowały się: owczarnia murowana z końca XIX wieku, przebudowana na budynek mieszkalny oraz dwa murowane dwojaki z XIX wieku. Obecnie część pomieszczeń pałacowych zajmuje świetlica wiejska.

Wałycz – zespół pałacowo - parkowy z XIX w.

Zespół pałacowo-parkowy w Wałyczu złożony jest z dworu murowanego pochodzącego z II połowy XIX wieku, rozbudowanego na początku XX wieku i odnowionego w latach 80 tych XX wieku. Rezydencję tworzy pięć symetrycznych segmentów. Centralną, piętrową część wieńczą parawany z balustradą.. Od 1921 roku właścicielem posiadłości w Wałyczu był hrabia Aleksander Dąmbski. Pałac otoczony jest parkiem krajobrazowym z połowy XIX wieku, z okazałym ponad 100 letnim drzewostanem i niewielkim stawem. W południowo wschodniej części pałacu znajdują się zabudowania gospodarcze: budynek gospodarczy, gorzelnia, kuźnia i obora. Na północ od zespołu usytuowane są dwa czworaki z XIX wieku. W 1987 roku pałac poddano gruntownym pracom modernizacyjnym. Obiekt wpisany jest do rejestru zabytków i stanowi własność Skarbu Państwa.

• Do najstarszych budowli sakralnych gminy Wąbrzeźno należą kościoły gotyckie pochodzące z końca XIII i pocz. XIV wieku. Są to świątynie w Orzechowie i Ryńsku. Wzniesione zostały głównie z kamienia polnego i cegły. Większość obiektów wzniesiono w układzie jednonawowym, z zamkniętym od wschodu prezbiterium i kwadratową wieżą od strony zachodniej. Wyjątek stanowi kościół w Orzechowie, gdzie istnieje trójboczne zamknięte prezbiterium. Osobliwością jest drewniany kościółek kryty trzciną w Jarantowicach, filia parafii wąbrzeskiej p.w. Szymona i Judy Tadeusza. Pozostałe obiekty sakralne pochodzą z końca XIX i pocz. XX w. Są to głównie murowane sanktuaria poewagelickie przejęte przez Kościół Katolicki po drugiej wojnie światowej. Wystrój wnętrz tych kościołów pochodzi po części z XVII, XVIII i XIX wieku. Z dawniejszego malarstwa sztalugowego na uwagę zasługują obrazy w kościele w Ryńsku. Bardzo interesujący jest również marmurowo-alabastrowy ołtarz kościoła w Ryńsku wykonany w 1645r. oraz barokowy ołtarz główny tegoż kościoła. Znaczące miejsce w wyposażeniu zabytkowych kościołów zajmuje renesansowe i barokowe złotnictwo. Są to wieżyczkowe monstrancje kościołów w Ryńsku i Orzechowie oraz XVII wieczny kielich świątyni w Ryńsku. Część cennych eksponatów z tutejszych kościołów została przekazana w depozyt do Muzeum Diecezjalnego w Pelplinie, gdzie mogą je nadal podziwiać wszyscy zwiedzający..

Jarantowice – zabytkowy drewniany kościółek z 1785 r.

Dawny kościół ewangelicki ( obecnie katolicki ) w Jarantowicach pochodzi z 1785r. Do roku 1945 kościół pełnił rolę zboru ewangelicko-augsburskiego Po drugiej wojnie światowej obiekt wykorzystywano do magazynowania płodów rolnych, a później jako salę gimnastyczną dla miejscowej szkoły podstawowej. W roku 1956 świątynię wpisano do rejestru zabytków. W 1989 r. kościół przekazany został parafii wąbrzeskiej p.w. Szymona i Judy Tadeusza jako kościół filialny p.w. Ojca Maksymiliana Kolbe i funkcjonuje po dziś dzień. W roku 2006 kościółek w Jarantowicach został gruntownie odrestaurowany i dalej zachwyca swoją osobliwością. W roku 2007 przedsięwzięcie zostało uhonorowane pierwszą nagrodą w ogólnopolskim konkursie „Modernizacja roku 2006” .

Ryńsk - kościół p.w. św. Wawrzyńca.

Gotycko-renesansowy kościół parafialny w Ryńsku p.w. Świętego Wawrzyńca, murowany z kamienia polnego, wzniesiony został w pierwszej połowie XIV wieku. Korpus kościoła założony na planie kwadratu przebudowany został w 1608 roku ze środków fundacji Fabiana Plemięckiego. Dobudowana wówczas ozdobna wieża nadała świątyni charakter gotycko-renesansowy. W 1648 r. kosztem Jana Działyńskiego, ówczesnego wojewody chełmińskiego, kościół ponownie odnowiono. W świątyni przeważa XVIII wieczny wystrój wnętrza. Są to: renesansowa ambona, ławy z wczesnorenesansową dekoracją snycerską, barokowy prawy ołtarz boczny wykonany z czarnego marmuru w 1645 roku, wczesnobarokowy ołtarz główny z połowy XVII wieku z późniejszymi XVIII wiecznymi rzeźbami św. Stanisława i św. Wojciecha oraz obrazem – „Męczeństwo św. Wawrzyńca” z przełomu XVI i XVII wieku. Na uwagę zasługuje także kamienna barokowa chrzcielnica z połowy XVII wieku, barokowa rzeźba Chrystusa Zmartwychwstałego oraz granitowa średniowieczna kropielnica i XIX wieczne organy. Ze sztuki złotniczej najcenniejszymi są: renesansowa monstrancja wieżyczkowa i kielich z XVII wieku oraz relikwiarz z 1749 roku i gotycki XV wieczny dzwon.

Ryńsk-kościół p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa

Kościół ewangelicki ( obecnie katolicki ) w Ryńsku p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa wzniesiony został na początku XX wieku. Neogotycki korpus murowany z cegły na kamiennym cokole. Dwuspadowy dach nad korpusem wraz z prezbiterium kryty jest dachówką. Kościół posiada XIX wieczne wyposażenie wnętrza oraz XIX wieczne organy w neogotyckiej oprawie zewnętrznej.

Wronie- zabytkowy XIV wieczny kościółek

Zabytkowy kościółek gotycki we Wroniu (obecnie spichlerz), zbudowany został z kamienia polnego i cegły w I połowie XIV wieku. Kościół odnowiono na początku XVII w. Zniszczony i opuszczony po wojnach szwedzkich został później zamieniony na spichlerz. Korpus kościoła posiada prostokątny kształt. Od zachodniej strony istnieją ślady dawnej wieży kościelnej, od północnej zaś – zakrystii. Otwory okienne i wejściowe zostały przemurowane.

Zieleń - kościół p.w. św. Apostołów Piotra i Pawła

Kościół gotycki p.w. Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Zieleniu wzniesiony został z cegły i kamienia polnego w pierwszej połowie XIV w. Wnętrze kościoła zdobi polichromia gotycka z drugiej połowy XIV wieku. Na poddaszu, na ścianach szczytowych nawy zachowana jest dwubarwna wić roślinna z ok. 1380 r. Na szczycie wschodnim znajdują się figury: św. Magdaleny, św. Krzysztofa z ok. 1380 r. oraz ukrzyżowanie z ok. 1420 r. Barokowy ołtarz główny kościoła, odnowiony w 1877 r. pochodzi z połowy XVII w. W centralnej części ołtarza widnieje obraz św. Piotra i Pawła z 1877 r. W ołtarzach bocznych znajdują się XVIII wieczne obrazy ludowe malowane na desce: św. Barbary i Świętej Rodziny. Kościół zdobią również XVIII wieczne rzeźby św. Michała Archanioła, św. Antoniego, św. Franciszka i Chrystusa Zmartwychwstałego. Osobliwością kościoła jest granitowa kropielnica z przełomu XIII i XIV w. Chrzcielnica i ambona pochodzą z XVIII w. Cenną sztukę złotniczą reprezentuje kielich mszalny z 1736 r. ufundowany przez Andrzeja Pelkowskiego z Pływaczewa. Na uwagę zasługują także inne cenne elementy wyposażenia kościoła: cynowy krzyż ołtarzowy z XVIII w., XVIII wieczne lichtarze cynowe, monstrancja, pacyfikał, wieczna lampka oraz świeczniki i pająki z XIX w. Do dziś zachował się także dzwon kościelny odlany w 1766 r.

Orzechowo – kościół p.w. św. Magdaleny

Parafię w Orzechowie utworzono w 1274 roku. Kościół p.w. św. Marii Magdaleny został wzniesiony w XIV wieku w stylu gotyckim. W czasie wojen szwedzkich został częściowo zniszczony, a następnie odbudowany przez Radę Miejską Torunia w 1685 r. W XVII w. posiadał drewnianą wieżę. Jednonawowy gotycki korpus świątyni murowany jest z kamienia polnego i cegły Na terenie przykościelnym stoi drewniana XIX wieczna dzwonnica z dzwonem odlanym w 1781 r. Wystrój wnętrza pochodzi głównie z XVI, XVII i XVIII w. Jest tu barokowy ołtarz boczny św. Rocha z XVI wieczną rzeźbą Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezus, ambona, obraz przedstawiający Ukrzyżowanie z XVII w. oraz rzeźba św. Marii Magdaleny z XVI w. i średniowieczna granitowa kropielnica. Organy kościelne o zewnętrznej neogotyckiej oprawie zbudowane zostały w 1898 r. Cennymi zabytkami sztuki złotniczej są również kielichy mszalne z 1647 i 1687 r. , renesansowa monstrancja z 1630 r. i krzyż ołtarzowy z 1877 r.

• Dziedzictwo historyczne jest jednym z głównych walorów ukazujących bogactwo oraz piękno gminy Wąbrzeźno. Duchowe i materialne elementy tego dziedzictwa kształtowały się przez całe stulecia, a czas i burzliwe dzieje spowodowały, że wiele tych wartości zniknęło. Te zaś, które pozostały należy dostrzec i ocalić.

Świadomość historyczna i różnorodności lokalnego dziedzictwa jest dziś podstawą umacniania poczucia tożsamości mieszkańców, a także powodem do zadowolenia i dumy z miejsca, w którym mieszkamy i żyjemy.

Opracowanie tekstu dr. Zenon Wilczyński

Zdjęcia: Marek Motylski, Marcin Zdziebłowski